Gottfried Smend


 

Ludzie pierwszych lat niepodległości Leszna

 

SMEND Gottfried (1866-1943), teolog, pa­stor, superintendent, pisarz. Urodził się 2 X w Barmen, jako syn Gottfrieda, właściciela fabryki. Miał rodzeństwo: Alfreda (ur. 1867), Luise (ur. 1869), Walthera (ur. 1872), Metę (ur. 1874) i Antonie (ur. 1875). Uczęszczał do szkoły powszechnej w Barmen, a także do tamtejszego gimnazjum miej­skiego. Studio­wał teologię na uniwersytecie w Erlangen, Lip­sku i Halle. W 1891-2 zdał pierwszy egza­min teologiczny do seminarium duchownego w Wittenberdze. W 1892 zdał drugi egzamin teologiczny i w grudniu został wybrany na drugiego pasto­ra kościoła św. Krzyża w Lesznie. Urząd ten objął 15 II 1893. Z jego inicjatywy i pod jego kierownictwem przeprowadzono w 1896 re­nowację wnętrz kościelnych i zainstalowa­no ich ogrzewanie i oświetlenie. Od 1905 był pastorem garnizonu leszczyńskiego 29 XI 1896 został pierwszym pastorem, a 1 VII 1907 superintendentem leszczyńskiego ob­wodu kościelnego. Na czas jego urzędo­wania przypada szybki rozwój gminy św. Krzyża: budowa wieży kościelnej (która od czasu ostatniego pożaru w 1790 otrzymała tylko niezbędną osłonę) i wzniesienie no­wej pastorówki (budynek obecnego biura parafialnego). Na niwie pisarskiej zgłębiał historię luterańskiej gminy p.w. św. Krzyża. Pierwszą jego publikacją była wydana w 1910 w Lesznie Die Kreuzkirche in Lissa. Etn Beitrag zu ihrer Baugeschichte. Żur Erinnerung an die Errichtung des Turm-helmsimJahre 1909/10. (Kościół św. Krzy­ża w Lesznie. Przyczynek do historii jego budowy jako przypomnienie z okazji wznie­sienia hełmu wieży kościelnej w roku 1909/10). Sprawom swego kościoła poświęcał łamy rocznika ukazującego się w latach 1910-4 pt. „Jahrbuchlein der Kreuzkir-chengemeinde Lissa i P." („Rocznik gminy kościoła św. Krzyża w Lesznie"). W każdym z nich starał się zamieszczać artykuły trak­tujące o sprawach związanych z historią i teraźniejszością powierzonego mu kościo­ła: w 1911 Unsere Orgel (Nasze organy) oraz Unsere Giocken (Nasze dzwony), w 1912 Festbericht bei der Einweihung des Evang. Gemeindehauses zu Lissa (Spra­wozdanie z uroczystości poświęcenia ewang. Domu Gminy w Lesznie), w 1913 i 1914 Evangelisches Schulwesen in Lissa (Szkolnictwo ewangelickie w Lesznie). Po­pularyzował wiedzę na temat kościoła św. Krzyża w wydawnictwach okolicznościo­wych, np. w 1912 w„Blatter der Erinnerung an die General. Kirchen - und SchuMsita-tion im Kirchenkreise Lissa vom 30. Mai bis 14. Juni 1912" („Pisma wspomnieniowe z okazji generalnej wizytacji kościoła i szkoły w obwodzie kościelnym Leszna od 30 maja do 14 czerwca 1912") zamieścił swój arty­kuł Kurze Geschichte des Kirchenkreises Lissa und seiner einzelnen Gemeiden (Krót­ka historia leszczyńskiego obwodu kościel­nego i jego poszczególnych gmin). W in­nym okolicznościowym piśmie „Aus Lissas Vergangenheit, Ouellen und Forschungen żur Geschichte Lissas" („Z przeszości Lesz­na, źródła i badania dot. historii Leszna") wydanym w 1917, opublikował Evangeli-sches Schulwesen in Lissa. Ein Beitrag żur Entwicklung der Volksschu/e in der Provinz Posen (Szkolnictwo ewangelickie w Lesz­nie. Przyczynek na rzecz rozwoju szkoły lu­dowej w Prowincji Poznańskiej). Można tak­że spotkać jego artykuły poruszające tema­ty związane z historią kościoła wielkopol­skiego, np. Die Ordinationen in der luther. Kirche Gro&polens (Ordynacje w luterańskim kościele Wielkopolski), który u kazał się w 1914 na łamach „Aus Posens kirchlicher Vergangenheit. Jahrbuch des Evangeli-schen Vereinsfurdie Kirchengeschichte der Provinz Posen" („Z kościelnej przeszłości Poznania. Rocznik Stowarzyszania Ewan­gelickiego na rzecz historii kościoła Prowin­cji Poznańskiej"). W latach l wojny świato­wej (1915 i 1916) udzielał się na łamach „Kriegsjahrbuch der Evangelischen Kreuzkirchen - Gemeinde zu Lissa i P." ograni­czając się do poruszania tematów służą­cych pokrzepieniu ducha swych wiernych. Gdy w roku 1917 rocznik ten przyjął tytuł „Jahrbuch der evang. Kreuzkirchengeme-inde in Lissa" („Rocznik ewangelickiej gmi­ny św. Krzyża w Lesznie"), ukazały się w nim aż 4 artykuły autorstwa S.: Das Jubel-jahr 1917 (Rok jubileuszowy 1917- poświę­cony 500 rocznicy wystąpienia Marcina Lutra ze swymi tezami), Unsere Christ-nachtfeier (Nasze obchodzenie Wigilii), Unsere Lissaer Gesangbucher (Nasze lesz­czyńskie śpiewniki), Zachar/as Herrmann. Ostatnie 2 z wymienionych ukazały się po­nownie w 1917 w wydaniu specjalnym: „Zacharias Herrmann. Ein frommer Sanger in schwerer Zeit. Als Denkmal seines Lebens und Wirkens in der Posener Kirche żur 200. Wiederkehr seines Todestages. Mit einem Anhang: Lissaer Gesangbucher". („Zacha­riasz Herrmann. Pobożny pieśniarz w cięż­kich czasach. Jako pomnik jego życia i dzia­łań w ramach kościoła poznańskiego" - z okazji 200 rocznicy śmierci. Z załącznikiem: „Leszczyńskie śpiewniki"). Także w tym roku na łamach „Lissaer Zeitung" z dnia 3 IX wy­drukowano artykuł Die hóhere Madchen-schule in Lissa (Wyższa szkoła dla dziew­cząt w Lesznie). W 1919 ukazała się publi­kacja S. będąca komentarzem do aktual­nych spraw: Żur Erinnerung an die G/oc-kenweihe in der Kreuzkirche am 3.8.1919 (Ku wspomnieniu poświęcenia dzwonów w kościele św. Krzyża w dniu 3.8.1919). Od 1922 był S. pracownikiem pomocniczym ewangelickiego konsystorza w Poznaniu i we Wrocławiu. W 1926, na łamach wyda­wanego w Poznaniu kościelnego periody­ku „Glaube und Heimat" zamieścił cykl re­portaży o charakterze teologicznym, z pod­róży do Włoch. Bieżącym sprawom służyć miała książka DerHimmelsweg. Konfirman-denbuch. Ein Hilfsbuch fur den Konfirman-denunterricht in derunierten evangelischen Kirche Polens (Droga do nieba. Książka dzieci przystępujących do konfirmacji. Pod­ręcznik do zajęć konfirmacyjnych w zjed­noczonym kościele ewangelickim Polski), która ukazała się w 1927. Kolejną książką S. była wydana w 1928 D/e Begriindung der Kreuzkirchengemeinde in LJssa. Ein Bild aus der Vorzeit der evangelischen Kirche in Po-len. Zum 300 jahrigen Jubelfeste seiner Kreuzkirchengemeinde (Powstanie gminy kościoła św. Krzyża w Lesznie. Obraz z dawnych czasów kościoła ewangelickiego w Polsce. Z okazji 300 rocznicy święta gmi­ny kościoła św. Krzyża). Praca ta przynio­sła mu tytuł doktora nauk teologicznych. 2 lata później ukazała się na łamach rocznika „Jahrbuch des Theologischen Seminars der Unierten Evangelischen Kirche in Polen" („Rocznik Seminarium Teologicznego Zjed­noczonego Kościoła Ewangelickiego w Pol­sce") publikacja: D/e Synoden der Kirche Au-gsburgischer Konfession in GroKpolen im 16., 17. und 18. Jahrhundert (Synody ko­ścioła wyznania augsburskiego w Wielkopol­sce w XVI, XVII i XVIII wieku). W 1931 zaj­mował się opracowaniem śpiewnika wyda­nego w Wolnym Mieście Gdańsku pt. Lied-sucherzum evangelischen Gesangbuch fur OstpreuKen (Poszukiwacze pieśni do śpiew­nika ewangelickiego Prus Wschodnich). Od czasu przejścia na emeryturę (1935) zajmował się jeszcze przez 8 lat historią luterańskiej gminy leszczyńskiej. Ukazały się wte­dy publikacje S.: Das Dillenburger Stamm-buch des Oswald Smend (Di/lenburski pa­miętnik Oswalda Smenda) na łamach „Der Uhrturm. Zeitschtift der Nassauischen Familiengeschichtlichen Vereinigung" (1936), Namenverzeichnis zu Werner Steffani: Geschichte derevangel. Parochien derProvinz Posen, (Wykaz nazwisk do książki Wernera-Steffaniego: Historia parafii ewangelickich Prowincji Poznańskiej), (1936 i 1937), Christian Siegmund Thomas. Eine 200Jahr-Erinnerung fur die evangel. Kirche in Polen (Chri-stian Siegmund Thomas. Wspomnienie z okazji 200 leciajego pracy na rzecz kościo­ła ewangelickiego w Polsce), (1937) oraz Leśna erudita Lutherana (1938) - wszystkie na łamach „Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift fur Polen", Poznań. W ostatnim okresie życia wydał książkę Jane Gruter. Sein Leben und Wirken. E/n Niderlander auf deutschen Hochschulen, letzter Bibliothekar der alten Palatina zu Heidelberg (Jan Gru­ter. Życie i twórczość. Holender na niemiec­kich uczelniach, ostatni bibliotekarz starej Palatiny w Heidelbergu), (1939). S. sprawo­wał swój urząd przez 42 lata. Był członkiem honorowym Towarzystwa Historycznego w Poznaniu. Jego działalność rozwijała się na 3 płaszczyznach. Był pedagogiem, który ro­zumiał, że należy dotrzeć do młodzieży, np. tej będącej na etapie konfirmacji, poprzez odpowiedni podręcznik (Himmelsweg), liturgiem kościelnym starającym się przyczynić do upiększenia nabożeństw, współpracują­cym nad śpiewnikiem (Liedersucher) oraz przede wszystkim historykiem kościoła. Dzięki jego działalności pisarskiej opartej o źródła, z których niektóre nie przetrwały pró­by II wojny światowej, dysponujemy obec­nie informacjami dotyczącymi historii kościo­ła św. Krzyża, a zwłaszcza ludzi, którzy przed wiekami tu działali. Zawdzięczamy mu tak­że spis inwentarza kościelnego oraz retro­spektywny obraz życia gminy. S. zmarł 19 IV 1943 w Bad Godesberg. Związek małżeń­ski zawarł z Emilią z Nielandów. Małżeństwo miało 3 dzieci: Helmuta (ur. 1894), kupca, Gotfrieda (ur. 1896), duchownego (w 1935-6 pełnił urząd przy kościele św. Krzyża w Lesznie) i llsę (ur. 1901).

Personal-Nachrichten, w: Jahrbuchein der Kreuzkirchen­gemeinde Lissa i P, Leszno 1910 s.5-6; Ein einzigarti-ges Jubilaum, w: Glaube und Heimat. Gemeindeblatt fur die Unierte Evangelische Kirche in Polen z 26 II 1933, Poznań s.71-2; Blau D., Zum Gedachtnis des Superin-tendenten i. R. D. Smend, + 19. April 1943, msps.(nie opublikowany); - Fot. w Die Begriindung der Kreuzkir-chengenmeinde in Lissa, 1928.

Aleksander Wilecki

Źródło; Przyjaciel Ludu nr 1 2002

POWRÓT