Julian Szpunar


 

Ludzie pierwszych lat niepodległości Leszna

 

SZPUNAR Julian (1887-1974), nauczyciel, działacz kulturalny i społeczny. Urodził się 9 II w Rzeszowie, jako jedno z czternaściorga dzieci szewca Władysława i Antoniny z Wiśniewskich. Jeden z braci, Edward, pod jego opieką uczył się w leszczyńskim Seminarium Na­uczycielskim. W 1893 S. rozpoczął' naukę w szkole ćwiczeń przy Se­minarium Męskim w Rzeszowie, od 1896 kontynuował ją w 4-klasowej szkole im. A. Mic­kiewicza, potem w 3-letniej wydziałowej i Seminarium Nauczycielskim. W 1907 zdał maturę. Był potem nauczycielem, krótko pod Tyczynem w Hermanowej, później w Głogowie Małopolskim. Po zdaniu egzami­nu kwalifikacyjnego w 1909 uczył w Rze­szowie do 1914 w szkołach im. E. Jachowi-cza, S. Konarskiego i A. Mickiewicza. Upra­wiał sport, należał do „Sokoła". Związał się w 1911 z ruchem skautingu i został druży­nowym pierwszej rzeszowskiej drużyny skautowej im. M. Wołodyjowskiego. Prowa­dził zajęcia gimnastyczne w „Sokole". Ukoń­czył na przełomie 1911/2 kurs w Skolem n. Oporem, poznając założycieli polskiego skautingu. Grał na skrzypcach, altówce, pia­ninie i kształcił te umiejętności przez całe życie. W 1914 zdał egzamin wydziałowy we Lwowie. Po wybuchu l wojny światowej zo­stał zmobilizowany do 40 pułku piechoty i wyruszył na front jako żołnierz armii au­striackiej. We wrześniu 1914 dostał się do niewoli rosyjskiej i został zesłany do obo­zów na Sybir, do Omska, a później, drogą wodną do Tiumenia. W końcu 1916 zbiegł z niewoli do Krasnojarska, gdzie został na­uczycielem w polskiej szkole. W latach 1918-9 był emisariuszem Polskiego Komi­tetu Wojennego w Kańsku n. Karną. Zada­niem Komitetu było niesienie różnorakiej pomocy Polakom i wysyłanie ich do powsta­jącej w Nowomikołajewsku 5 Dywizji Sybe­ryjskiej płk. W. Czumy W 1918 był delega­tem na Wszech rosyjski Zjazd Polaków w Irkucku. Kiedy na Dalekim Wschodzie za­częli zwyciężać bolszewicy, wraz z żoną i jej rodziną wyruszył do Polski. Droga wio­dła przez Mandżurię do Władywostoku, a stamtąd drogą morską przez Nagasaki, Sin­gapur, Cejlon, Aden, morza Czerwone i Śródziemne, Gibraltar, Anglię. Przybyli do Gdańska w 1920 i udali się przez Warsza­wę do Rzeszowa (1921). Tam, pracując jako nauczyciel, S. został naczelnikiem „Soko­ła", brał udział w zlotach w Warszawie i Zakopanem. Należał do Towarzystwa Muzycz­nego „Lutnia", grał na różnych instrumen­tach, pisał do prasy rzeszowskiej. Uczest­niczył w kursach uniwersyteckich dla polo­nistów w Cieszynie, Kamieńcu, Zakopanem i Krakowie. W Lesznie znalazł się we wrze­śniu 1924 i podjął obowiązki nauczyciela w szkole ćwiczeń przy Seminarium Nauczy­cielskim Męskim. Później był profesorem języka polskiego tego Seminarium oraz gim­nazjów męskiego i żeńskiego. Uczył języ­ka polskiego w Gimnazjum Niemieckim i w Szkole Rolniczej w Zaborowie. Angażował się w życie kulturalne miasta. Przez 15 lat był prezesem Związku Obrońców Kresów Zachodnich, od 1934 Polskiego Związku Zachodniego, przez 2 lata - Ligi Obrony Po­wietrznej Polski. Wygłaszał odczyty w „So­kole", w jednostkach garnizonu na kursach wieczorowych, występował jako skrzypek w zespołach orkiestrowych i solo na koncer­tach Towarzystwa Urzędników Kolejowych, także przed niektórymi seansami filmowy­mi, a nawet dla więźniów. Urządzał wieczory autorskie dla inteligencji miasta i powiatu, pisał do prasy regionalnej. Reżyserował przedstawienia amatorskie; w Towarzystwie Hallerczyków przygotował „Polowanie na męża" M. Bałuckiego. W ramach działal­ności Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wy­ższych (założone 1922), które prowadziło Powszechne Wykłady Uniwersyteckie w dwóch sesjach - zimowej i wiosennej, co niedzielę wykładał w Seminarium Nauczy­cielskim Męskim. Opiekował się Drużyną Harcerską nr 2 im. J. Słowackiego (1925/ 6), sprawował opiekę nad miesięcznikiem młodzieży gimnazjalnej „Leszczyna" (1937), pisał artykuły do prasy harcerskiej, organi­zował dla młodzieży wycieczki rowerowe, m.in. szlakiem Mickiewicza w Wielkopolsce. Rower był jedną z jego pasji. Był człowie­kiem towarzyskim, bardzo ruchliwym, cie­kawym wszystkiego, co wielkopolskie. Na łamach prasy niemieckiej był atakowany za pisanie o polskości Leszna i działanie w Pol­skim Związku Zachodnim. Do tej prasy pi­sał również, broniąc spraw polskich. W 1939, poszukiwany przez Niemców, uszedł do Brześcia i wraz z żoną prowadził tam działalność konspiracyjną. W lipcu 1944, aresztowany przez hitlerowców, został zwolniony. Po zajęciu Brześcia przez Rosjan uczył w polskiej szkole. W grudniu 1944 został aresztowany przez Rosjan. Był wię­ziony bez procesu sądowego w Brześciu, Mińsku, Orszy, w Moskwie (Łubianka), Kujbyszewie. Skazany na 10 lat obozu pracy, przeszedł obozy: Nowosady, Milińsk, Ka­zachstan, Karabas, Spassk, Dżunubek. Został zwolniony w styczniu 1955 i przez 3 miesiące wracał do Brześcia nad Bugiem. W czerwcu 1957 przekroczył granicę pol­ską. Przybył do Leszna, gdzie pozostawił cały majątek (m.in. liczącą 4 000 wol. bi­bliotekę), który uległ zupełnemu rozprosze­niu podczas okupacji. Nie mogąc znaleźć pomocy i mieszkania w Lesznie, S. za­mieszkał na stałe w Wiśle. Pracował tu spo­łecznie. Wygłaszał prelekcje i wykłady, po­gadanki radiowe. Grywał w kościele na or­ganach i skrzypcach. Przez całe życie inte­resował się muzyką. Publikował artykuły po­święcone językowi polskiemu, literaturze, twórcom, walorom krajobrazowym i tury­stycznym polskiej ziemi m.in. w: „Głosie Rzeszowskim", a przed l wojną światową „Wiciach Wielkopolskich", „Ziemi Leszczyń­skiej", „Czuwaj", „Leszczynie", „Głosie Lesz­czyńskim, „Kronice Gostyńskiej", „Ilustrowa­nym Kurierze Codziennym", „Kurierze Po­znańskim". Korespondował m.in. ze Stanisławem Helsztyńskim z rodu Skorupków z Kosowa, znał wiele postaci życia publicz­nego. Był autorem Pamiętnika, napisane­go z myślą przede wszystkim o rodzinie, którego 20 zeszytów formatu A-4 i A-5 znaj­duje sif w Archiwum Społeczno-Historycznym Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. Tam też przechowywany jest zeszyt zawie­rający wiersze, poematy i fraszki oraz foto­grafie rodzinne. W Muzeum Beskidzkim w Wiśle są również materiały związane z S. i jego portret. Po śmierci żony w 1970 zna­lazł się w Domu Pomocy Społecznej w Mikuszewicach pod Bielskiem, a potem w Domu dla Nieuleczalnie Chorych w Cieszy­nie. Zmarł IV 1974, pochowany został na cmentarzu katolickim w Wiśle. Związek mał­żeński z Kazimierą Fiweger zawarł 24 IX 1919, w Nowomikołajewsku na Syberii. Dzieci nie miał.

Jarosińska M., Rzeszów na przełomie XIX i XX wieku w „Pamiętniku" Juliana Szpunara, w: ,.Z przeszłości Rze­szowa", Rzeszów 1997 t.II s 37-56; Karpiński B., Roz­wój kulturalno-oświatowy m.Leszna od 1920-1930 roku, 10-lecie Leszna 171 1920-171 1930, Leszno 1930 s. 14-8; Skorupka W., Moje morgi i katorgi, Poznań 1970S.139-41; - MBPL, Wspomnienia Pawła Kałuży, msps. msps; APP Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie Leszno sygn. 19, k. 19.20, 21; APP Polskie Partie polit., org. stów. i zw. Z lat 1841-1952 sygn. 216.

Janina Małgorzata Halec

Źródło; Przyjaciel Ludu nr 1 2002

POWRÓT