z historii leszczyńskich towarzystw kultury


Kiedy w 1969 r. z Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego wyłoniło się samodzielne Lesz­czyńskie Towarzystwo Kulturalne nie było chyba nikogo, kto pokusiłby się o sprecyzowanie, jak będą wyglądały dalsze dzieje nowego Towarzystwa. Kiedy po 25 latach patrzymy na jego dokonania z perspe­ktywy lat, widzimy wyraźnie, że nie były to lata stracone.                                      

Mówi o tym dobitnie historia Towarzystwa spi­sana przez jego członków, z konieczności fragmen­taryczna i niepełna, a jednak wskazująca wyraźnie jak wiele dobrego zdołała dokonać garstka ludzi, którym na sercu leży dobro stowarzyszenia, jak trwały jest wkład LTK w dzieje miasta i regionu.    

Nie będziemy się jednak chwalić. Niech prze­mówią fakty!         

Jeżeli przyjąć, że regionalizm to ruch społeczny, którego zadaniem jest pielęgnowanie i twórcze rozwijanie dziedzictwa regionu społeczno-kulturowego, to stwierdzić można, że do roku 1963 stowa­rzyszeń regionalnych w Lesznie nie było. Wykłady dotyczące przeszłości i kultury miasta Leszna, jak również praktyczna działalność z zakresu upowsze­chniania kultury były co prawda zapisane w statu­tach licznych leszczyńskich stowarzyszeń działa­jących od końca ubiegłego wieku do 1939 r. włącz­nie, nie były to jednak stowarzyszenia dla których zadania te stanowiły główny cel. Przypomnieć też należy, że nazwa region była pierwotnie pojęciem geograficznym, obecnie zaś oznacza obszar wyróż­niający się spośród innych charakterystycznymi ce­chami, głównie kulturą, tradycją lub wspólnym losem jego mieszkańców.       

W dziejach Leszna przykładem stowarzyszenia zbliżonego do dzisiejszych stowarzyszeń regional­nych może być Koło Studentów powstałe w 1935 r., a skupiające młodzież leszczyńską studiującą na różnych uczelniach kraju. Prezesem Koła był W. Metelski. a celem organizacji było „krzewienie życia kulturalno-oświatowego", realizowane przez liczne imprezy i odczyty. Koło Studentów przetrwało, z przerwami, do 1937 r., w którym zmieniło statut i nazwę na Koło Lesznian, mające jeszcze raz tylu członków co poprzednie stowarzyszenie. W niektó­rych miesiącach liczba ta dochodziła do osiemdzie­sięciu ośmiu. Prezesem najdłużej kierującym Kołem Lesznian był W. Rakowski. Po obu tych stowarzy­szeniach nie pozostała żadna dokumentacja. 

W 1939 r. siedemnastu obywateli Leszna zało­żyło Leszczyńskie Towarzystwo Krzewienia Nauki i Sztuki, mające ambicje nie tylko popularyzatorskie ale i badawcze, dotyczące przeszłości Leszna i oko­licy. Z tego grona najaktywniejszym był ówczesny działacz społeczny dr Bronisław Świderski i profe­sor gimnazjalny Bolesław Karpiński. O działalności stowarzyszenia zachowały się tylko ułamkowe infor­macje oraz trochę wydawnictw.                                                            

W okresie okupacji poza tajnym nauczaniem nie było w Lesznie działalności kulturalnej prowa­dzonej w środowiskach polskich. Natomiast w grud­niu 1945 r., z inicjatywy Oddziału Instytutu Zachod­niego w Lesznie, powstało Towarzystwo Miłośników Kultury i Sztuki im. Karola Kurpińskiego, obejmu­jące swą działalnością region południowo-zachodniej Wielkopolski. Dokładnie nie udało się ustalić o jaki obszar geograficzny chodziło, ale w założeniach swych stowarzyszenie wychodziło poza Leszno i po­wiat leszczyński. Jego prezesem został pracownik Instytutu Zachodniego dr Z. A. Rajewski. Towarzy­stwo zaczęło wydawać „Przyjaciela Ludu" stanowią­cego skromny dodatek - wkładkę do „Biuletynu Powiatowego" wychodzącego w Kościanie. Miało ono sekcje: naukowo-badawczą, muzyczną i plasty­czną. Ta ostatnia w listopadzie 1946 r. utworzyła samodzielną organizację pod nazwą Stowarzyszenie Plastyków Leszczyńskich, której prezesem został Mieczysław Kudella. SPL istniało formalnie do 1950 r., natomiast macierzyste towarzystwo miało duże trudności w realizacji swoich zamierzeń. Dzia­łalność kulała od samego początku. Dodatek „Przy­jaciel Ludu" ukazał się czterokrotnie. Sekcja muzyczna zorganizowała w początkach 1946 r. koncert poświęcony twórczości Karola Kurpińskiego. spro­wadzono też do Leszna dwa teatry, a nawet Operę Poznańską. W 1947 r. TMKiS rozpadło się.      

Warto odnotować fakt, że w roku 1946 reakty­wowano Koło Lesznian. Prezesem został Henryk Weyna. Głównym celem koła miało być podjecie prac naukowych nad dziejami ziemi leszczyńskiej i praca kulturalno-oświatowa. Stowarzyszenie to ist­niało tylko do 1948 r.    

18 kwietnia 1963 r., na konferencji kulturalnej skupiającej pracowników i działaczy kultury z Lesz­na i powiatu, powołano do życia Oddział Wielkopol­skiego Towarzystwa Kulturalnego. W skład pier­wszego zarządu weszło aż 31 członków, reprezentu­jących różne organizacje i instytucje kulturalne. Prezesem został Tadeusz Dudziński, pełniący na co dzień obowiązki Przewodniczącego Powiatowej Ra­dy Narodowej. Celem Stowarzyszenia było koordy­nowanie inicjatyw kulturalnych, popularyzacja re­gionu i udzielanie wsparcia finansowego inicjaty­wom społecznym. Praca odbywała się w trzech se­kcjach: młodzieżowej, prowadzonej przez Szymona Molende, propagandowej - prasowej, kierowanej przez Zbigniewa Józefowskiego i imprezowej pro­wadzonej przez Zdzisława Smoluchowskiego. Wkrótce sekcja imprezowa została podzielona i cześć działaczy pod kierownictwem Mariana Niedźwiedzińskiego utworzyła sekcję regionalną.

Wobec dobrej pracy i wyszkolonej kadry pra­cowników zatrudnionych w Leszczyńskich placów­kach kulturalnych (domu kultury, muzeum, archi­wum, bibliotekach, świetlicach i klubach zakłado­wych) Oddział WTK w Lesznie ograniczał się do popierania finansowego różnych inicjatyw lokal­nych i ich koordynacji, samodzielnie nie organizując żadnych imprez. Jedynie w latach 1964,1966 i 1969 był głównym organizatorem obchodów II, III i IV Wielkopolskiego Festiwalu Kulturalnego na terenie miasta i powiatu.    

Na III Powiatowej Konferencji Kulturalnej, 27 listopada 1969 r.. Oddział WTK w Lesznie został rozwiązany, a dotychczasowi działacze utworzyli Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne. Towarzy­stwo stało się członkiem Wielkopolskiego Towarzy­stwa Kulturalnego, a w następnych latach jego pier­wszy prezes - Zdzisław Smoluchowski - był wybiera­ny trzykrotnie do zarządu lub prezydium zarządu WTK w Poznaniu.      

Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne prze­prowadziło weryfikację członków prawnych i fizycznych, co sprawiło, że stan Stowarzyszenia w 1970 r. wynosił tylko 31 członków. Praca prowadzona była w sekcjach: prasowej (Szczepan Ławniczak), histo­rycznej (Szymon Molenda). regionalnej (Anna Żalik). Główne cele Stowarzyszenia były takie same jak poprzednio. Od 1970 r. działacze skupieni w LTK organizować zaczęli jednak systematyczniej sesje popularno-naukowe o dużym zasięgu, opraco­wywali też i wydawali z dużymi trudnościami (brak przydziałów papieru, zezwoleń na druk) publikacje regionalne.  

Od 1974 r. LTK zajmowało się wykopaliskami, współpracując najpierw z wojewódzkim konserwa­torem zabytków w Poznaniu, a od 1975 r. z wojewó­dzkim konserwatorem w Lesznie - Wawrzyńcem Kopczyńskim. Patronowało też (wspierając mate­riałowo, etnograficznie, repertuarowe i finansowo) działalności zespołów folklorystycznych, muzycz­nych i teatrów amatorskich. Wśród nich znajdował się Wiejski Teatr Poezji „Kalina" z Krzycka Wielkie­go, prowadzony przez Mariana Niedźwiedzińskie­go, który wystawiał głównie widowiska regionalne.       

W latach siedemdziesiątych LTK podejmowało się również organizacji dużych wystaw prezentują­cych dorobek Leszna i powiatu w zakresie kultury materialnej, rękodzieła, fotografii i plastyki. Z oryginalniejszych poczynań warto odnotować „Plebi­scyt na najuprzejmiejszego sprzedawcę” w roku 1975.         

Dzięki aktywnej działalności LTK otrzymało w 1974 r. „Dyplom Honorowy Min. Kultury i Sztuki za wybitne osiągnięcia w upowszechnianiu kultury".        

Nowe możliwości działania LTK otworzyła re­forma administracyjna kraju, na mocy której utwo­rzono województwo leszczyńskie. W lipcu 1975 r. Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne zrezygnowa­ło z członkostwa w Wielkopolskim Towarzystwie Kulturalnym. Nastąpił okres, w którym szczególny nacisk położono na popularyzacje dorobku twór­ców wywodzących się z ziemi leszczyńskiej. I Woje­wódzka Konferencja Kulturalna, odbyta w maju 1976 r., wypracowała szeroki program obejmujący całe województwo.  

LTK stało się stowarzyszeniem wiodącym dla działających w Gostyniu, Kościanie. Rawiczu i Wschowie stowarzyszeń regionalnych. W później­szym czasie doszły do nich następne, powstałe w Krobi, Kobylinie, Rydzynie, Śmigłu i Piaskach. Ce­lem koordynacji działań powołano przy LTK kole­gium prezesów. Regulamin przewidywał, iż aktual­nie urzędujący prezes Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego był „prezesem prezesów" i reprezen­tował wobec władz wojewódzkich interesy ruchu regionalnego. Największym osiągnięciem kolegium było wznowienie wydawania „Przyjaciela Ludu" inicjatywę tę zrealizowały w 1986 r. stowarzyszenia z Leszna. Kościana i Gostynia. Posiedzenia kole­gium odbywały się aż do czasu rozwiązania federacji stowarzyszeń województwa leszczyńskiego w 1989r. Od połowy lat siedemdziesiątych LTK organizowa­ło również, według uprzednio opracowanego pro­gramu, wycieczki regionalne pozwalające na lepsze poznanie ziemi leszczyńskiej.                                                            

W październiku 1978 r., wobec rezygnacji z funkcji prezesa Z. Smoluchowskiego, wybrano na to stanowisko Mariana Niedźwiedzińskiego. II Konfe­rencja Kulturalna uchwaliła ponadto, że LTK uru­chomi biuro. Zatrudniono w nim oprócz dyrektora Zofii Majchrzak cztery osoby w niepełnym wymia­rze pracy. Siedzibą biura był lokal przy ulicy 22 Lipca 6. W grudniu 1978 r. zarząd LTK postanowił wydać i następnie przyznawać zasłużonym działa­czom Medal „Za Serce dla Kultury". Ód 1979 r. corocznie przyznawano go z okazji jubileuszy i wal­nych spotkań członków LTK.                                          

W roku 1979, z okazji Dnia Regionalnych To­warzystw Kultury, LTK otrzymało od ministra kul­tury i sztuki „Dyplom honorowy za wybitne osiąg­nięcia w upowszechnianiu kultury". W tym samym roku w kwietniu podpisało akces do Konwentu Sto­warzyszeń Społeczno- Kulturalnych Wielkopolski, Pomorza, Ziemi Lubuskiej i Kujaw.  

W grudniu 1979 r. zorganizowano obchody X-lecia Towarzystwa, łącząc je z wystawą wydaw­nictw własnych, fotografii z imprez oraz medali wy­danych staraniem LTK. W jubileuszowym roku li­czba członków fizycznych i prawnych LTK wynosiła 124. Obok tradycyjnie istniejących zespołów i sekcji działających w Towarzystwie w 1979 r. powołano dodatkowo zespół do spraw badania losów absol­wentów szkół średnich Leszna. Przewodniczącym został Bogdan Kurzyński. Rozwiązano natomiast pracującą przez dziewięć lat sekcję młodzieżową LTK, działającą przy internacie Zespołu Szkół Od­zieżowych, a prowadzoną przez Stefanię Walory.                                               

Na III Wojewódzkiej Konferencji Kulturalnej, w październiku 1980 r., prezesem .LTK ponownie wybrano Zdzisława Smoluchowskiego. Biuro towa­rzystwa zostało zredukowane do etatowo zatrudnia­nej sekretarki, a w latach późniejszych do sekretar­ki kontraktowej. Członkowie pracowali w zespołach do spraw: organizacji sesji naukowych (przew. Alojzy Konior), wydawnictw (Jan Głowinkowski), sa­modzielnych badaczy regionu (Anna Żalik), popu­laryzacji regionu (Roman Majewski). współpracy z młodzieżą (Stefania Walory), współpracy z kole­kcjonerami (Zbigniew Gryczka), badań losów ab­solwentów szkół leszczyńskich (Bogdan Kurzyński), badań archeologicznych (Aleksander Starzyński). Powołano też nowy zespół do spraw zagospodaro­wania wiatraka, który został kupiony przez LTK w Brennie gmina Przemęt.        

Każdego roku w maju kilku działaczy LTK otrzymywało zwykle nagrody i dyplomy od Prezy­dium Miejskiej Rady Narodowej. W 1981 r. uhono­rowano w ten sposób m.in. wieloletniego prze­wodniczącego Komisji Rewizyjnej LTK Władysła­wa Wawrzyniaka.                          

W połowie 1981 r. powołano w ramach LTK zespół do spraw organizacji Muzeum Lecznictwa Leszczyńskiego, którego przewodniczącym został Edmund Waszyński. Celem zespołu było zbieranie pamiątek po zmarłych lekarzach leszczyńskich, do­kumentów dotyczących lecznictwa oraz działalności miejscowych uzdrowicieli. W lutym 1982 r. nastąpi­ła zmiana kierownictwa zespołu badającego losy absolwentów. Funkcję przewodniczącego objął Jan Kuczkowski. W połowie roku obowiązki przewodni­czącego Komisji Rewizyjnej objął Jan Górny.     

Wszystkie zespoły LTK pracowały w tym okre­sie bardzo aktywnie. Zespół do spraw organizacji Muzeum Lecznictwa zebrał sporo eksponatów i na­rzędzi lekarskich. Było ich tak wiele, że zorganizo­wano z nich wystawę czasową w leszczyńskim Mu­zeum Okręgowym. Z dyrekcją i pracownikami Mu­zeum Towarzystwo ściśle współpracowało na co dzień, gdyż ówczesny dyrektor tej placówki - Stani­sław Chmielowski - jest wieloletnim działaczem LTK i zasiadał we władzach Towarzystwa w różnych okresach jego działalności. W początku roku 1986 wszystkie eksponaty w liczbie 276 przekazano Mu­zeum Okręgowemu w Lesznie, a zespół do spraw organizacji Muzeum Lecznictwa został rozwiązany.       

Po siedmiu latach działalności rozwiązaniu uległ zespół do spraw badań losów absolwentów szkół leszczyńskich. Widomym znakiem jego osiąg­nięć było organizowanie w ciągu kilku lat zjazdów byłych wychowanków: Państwowego Gimnazjum Męskiego w Lesznie, Miejskiego Gimnazjum Żeń­skiego im. Marii Konopnickiej w Lesznie. Państwo­wego Seminarium Żeńskiego i Państwowego Gi­mnazjum Męskiego w Lesznie oraz Gimnazjum im. Sułkowskich w Rydzynie. Materiały, ankiety i wyniki badań zespołu złożono w Archiwum Państwowym w Lesznie, gdzie LTK przechowuje swoje dokumenty. Współpraca z AR którego dyrektorem jest aktywny członek towarzystwa Aleksander Piwoń, przyniosła również szereg dokonań w zakresie wystaw, wydaw­nictw i imprez popularyzatorskich. Decyzja o rozwiązaniu zespołu do spraw absolwentów nie objęte wówczas jednej sekcji skupionej wokół Franciszka Pluty, która pracowała nad odtworzeniem dziejów Państwowej Szkoły Budownictwa w Lesznie. Zjazd absolwentów, połączony z wystawą prac archite­któw wywodzących się z tej szkoły, odbył się w październiku 1986 r. w Wojewódzkim Domu Kultu­ry w Lesznie.        

W roku 1965 dokonano ekshumacji szczątków doktora Jana Metziga, którego grób przeniesiono w bardziej godne miejsce i odnowiono pomnik. Towa­rzystwo ma w swoim dorobku jeszcze inne podobne dokonania. Z funduszy LTK odtworzono grób Au­gusta Wilkońskiego w Siekierkach (wspólnie z tam­tejszym Towarzystwem Regionalnym w Kostrzynie) oraz nagrobki Pnieyni Karwowskiego i Jana Poplińskiego w Lesznie.         

W październiku 1986 r. odbył się w Poznaniu III Regionalny Kongres Towarzystw Kultury. Do władz naczelnych Narodowej Rady Kultur}', na miejsce zmarłego w 1984 r. Mariana Niedźwiedzińskiego, wszedł sekretarz LTK Bolesław Gorzelanny. Towa­rzystwo miało zawsze swego przedstawiciela w Na­rodowej Radzie Kultury; obecnie jest nim Alojzy Konior. W październiku 1988 r. odbyło się w Roko-sowie wyjazdowe spotkanie studyjne Narodowej Rady Kultury, całkowicie przygotowane przez LTK we współpracy z Krobskim Towarzystwem Kultural­nym.                                                      

Z powodu znacznych kosztów utrzymania wia­traka w Brennie został on decyzją zarządu przeka­zany nieodpłatnie w 1988 r. Wojewódzkiemu Ośrodkowi Archeologiczno - Konserwatorskiemu w Trzebinach.   

W październiku 1988 r., wobec rezygnacji z fun­kcji prezesa przez Z. Smoluchowskiego, wybrano na jego miejsce Alojzego Koniora. Jest on prezesem LTK do chwili obecnej.      

Przeprowadzona, kolejna, weryfikacja człon­ków sprawiła, że ilość ich zmalała w 1989 r. i wyno­siła 79. Weryfikacje okresowe przeprowadzano zwy­kle pod kątem płacenia składek i aktywności człon­ków. 

W latach 1981-89 działało przy Towarzystwie Studium III Wieku, prowadzone dla Klubu Seniora Zarządu Miejskiego Polskiego Komitetu Pomocy Społecznej w Lesznie. Zajęcia odbywały się w du­żych grupach i polegały na wykładach, zwiedzaniu miejsc historycznych Leszna oraz wystaw. W roku 1989 członek LTK Dariusz Czwojdrak podjął inicja­tywę uporządkowania zabytkowego cmentarza ży­dowskiego w Szlichtyngowie. Po dwóch latach, przy wsparciu finansowym wojewódzkiego konserwato­ra zabytków, cmentarz doprowadzono do porządku, ściągając do niego płyty nagrobne ze Wschowy.      

W 1989 r. Towarzystwo otrzymało kolejne wy­sokie wyróżnienie - Dyplom Honorowy MKiS. Rok 1990 przyniósł Stowarzyszeniu jeszcze jeden Dy­plom MKiS za szczególne dokonania w ruchu regio­nalnych towarzystw kultury.                                             

W tym krótkim zarysie dziejów Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego nie sposób pominąć działaczy, którym zawdzięcza ono swe osiągnięcia. Poza wymienionymi wyżej duży wkład w rozwój To­warzystwa wnieśli: Edmund Szczepaniak pełniący ponad dwadzieścia lat funkcję skarbnika, Barbara Głowinkowska pełniąca od 1988 r. funkcję redakto­ra naczelnego „Przyjaciela Ludu", Genowefa Niedźwiedzińska pełniąca przez cztery kadencje funkcję przew. sądu koleżeńskiego, Aleksander Pi­woń, Stanisława Chmielowska, Danuta Stępczak. Małgorzata Halec, Zbigniew Gryczka - pełniący w różnych okresach funkcje we władzach LTK.   

Przez cały omawiany okres Leszczyńskie Towa­rzystwo miało bardzo przychylny klimat do rozwija­nia swej działalności. Ze strony władz lokalnych oraz administracji państwowej LTK otrzymywało realne wsparcie finansowe. Wieloletnią współpracę, prowadzi się nadal z placówkami kulturalnymi: Bib­lioteką Wojewódzką i Pedagogiczną, Muzeum Okręgowym, Archiwum Państwowym i Wojewódz­kim Domem Kultury, w którego pomieszczeniach mieści się obecnie siedziba LTK.

Zdzisław Smoluchowski

 

POWRÓT