Dr Adam Matuszewski

Warszawa

 

 

Jan Jonston (1603 - 1675) przyrodnik, lekarz, historyk, pedagog

 

Jan Jonston urodził się 3 IX  1603 r. w wielkopolskich Szamotułach. Jego ojcem był Szkot z pochodzenia - Szymon Johnston, matką natomiast Niemka -Anna Becker. W 1611 r. rozpoczął naukę w szkole braci czeskich w Ostrorogu, z której, po trzyletnim pobycie, przeniósł się do znajdującego się wów­czas w największym rozkwicie Gimnazjum Bytomskiego. W 1617 r. stracił matkę, a w rok później ojca. Sierotą, oprócz stryja Franciszka, zaopiekowali się m.in. doktor filozofii i medycyny Kaspar Dornavius, który wówczas sprawował funkcję rektora Gimnazjum Bytomskiego oraz historyk Baltazar Exner. Niewątpliwie Dornavius rozbudził w nim zainteresowanie filozofią i medy­cyną, Exner zaś zainteresował go historią. Te dwie postacie, jako pierwsze, wyznaczyły podstawowe kierunki zainteresowań Jonstona. Po pięciu latach nauki w Bytomiu, 10 IV 1619 r., podjął studia w Gimnazjum Toruńskim. Rek­torem tej szkoły był wówczas historyk i filozof - Konrad Graser. Prawdopo­dobnie jemu Jonston  zawdzięcza świetną znajomość języka hebrajskiego. Po ukończeniu nauki w Gimnazjum Toruńskim wyjechał do Szkocji, gdzie 29 I 1623 r. rozpoczął studia w akademii Saint Andrews, kontynuując naukę filozofii scholastycznej, języka hebrajskiego i teologii. Jego postępy w tych dziedzinach skłoniły arcybiskupa miasta St. Andrews, prymasa Szkocji Jana Spotwooda,  do  przyjęcia go  w poczet dwunastu  alumnów  królewskich. W 1625 r. powrócił przez Gdańsk i Toruń do Szamotuł, z zamiarem wyjazdu do Szkocji po uporządkowaniu spraw rodzinnych. Szalejąca w tym okresie w Polsce zaraza uniemożliwiła mu jednak realizację planów.

W tej sytuacji Jonston postanowił przyjąć stanowisko wychowawcy mło­dych Korczbok - Zawadzkich w Lesznie. Tutaj rozpoczął pracę nad pierwszą swoją encyklopedią przyrodniczą: Enchiridion historiae naturalis, która w 1630 r. ukazała się w Amsterdamie pt.: Thaumatographia naturalis in decem classes distincta. W pracy tej omówił poszczególne gwiazdy (wraz z pięcioma planetami: Jowiszem, Saturnem, Marsem, Wenus i Merkurym), cztery składniki wszechświata: ogień, powietrze, wodę i ziemię; minerały, zjawiska atmosferyczne, lądy, wyspy, góry, rośliny, zwierzęta, a także podał dokładne wiadomości na temat anatomii człowieka, jego poszczególnych funkcji życiowych (odżywiania, trawienia, wzrostu, rozmnażania), czynności życiowych (czuwania, spoczynku, snu. itp.) zmysłów oraz „funkcji duszy ro­zumnej", z których za najważniejszą uznał pamiętanie. W 1629 r. brał udział w odbywającej się w Lesznie naradzie lekarskiej dotyczącej Krystyny Poniatowskiej, miewającej prorocze wizje religijne. Sprawa ta stalą się szczególnie głośna, gdyż wielu braci czeskich, w tym Jan Amos Komeński, przypisywało tym proroctwom mistyczny sens.

W czerwcu 1629 r. wyruszył Jonston w drugą, dłuższą podróż po Euro­pie, nawiązując po drodze kontakty z wieloma wybitnymi uczonymi. W tym też roku zapisał się na studia medyczne we Franeker w Holandii, a w 1630 r. kolejno w Lejdzie, Londynie i Cambridge. Podczas studiów w Cambridge oddał do druku traktat filozoficzny: Naturae constantia, który ukazał się w Amsterdamie w 1632 r. Przeciwstawiając się rozpowszechnianym przez chiliastów poglądom, jakoby świat ulegał stopniowej degeneracji i chylił się ku upadkowi, zamieścił tu przegląd zdobyczy nauki renesansowej, które porównał z osiągnięciami nauki starożytnej. Stałość natury, jego zdaniem, wyraźnie można także dostrzec w niezmiennej cykliczności zjawisk astronomicznych. Warto podkreślić, że Jonston zajął tutaj przychylną postawę w stosunku do teorii Mikołaja Kopernika. O popularności, jaką zdobył traktat filozoficzny Naturae constantia, świadczy fakt, że zaraz po ukazaniu się go holenderski uniwersytet w Dewenter zaproponował autorowi katedrę filozofii, której Jonston jednak nie przyjął. W 1631 powrócił na krótko do Leszna, gdzie objął stanowisko wychowawcy Bogusława Leszczyńskiego. Pół roku później, w lutym 1632 r., udał się razem ze swoimi wychowankami: Bogusławem Lesz­czyńskim, Władysławem Dorohostajskim i Władysławem Korzbok - Zawadz­kim w nową podróż po Europie. Przez krótki czas przebywał we Franeker w Holandii, po czym w sierpniu 1632, przeniósł się ze swoimi wychowankami do Lejdy. W 1633 r. wydał tutaj, przeznaczony dla Gimnazjum w Lesznie, podręcznik historii powszechnej: Sceleton historiae universalis, civilis et ecclesiasticae, w którym przedstawił historię ważniejszych państw od początku świata aż do roku 1633. W Lejdzie opublikował również rozprawę na temat etyki: Enchiridion cthiciiun ex sententionissimis dictis concinnatum et in libros tres distinctum. Traktat ten stał się później jedną z części, wydanej we Frankfurcie i w Lipsku, pracy Polymaihiae philologicac. W opracowaniu tym, będącym zbiorem sentencji etycznych filozofów starożytnych, Jonston dowo­dzi, że etyka składa się ze wskazań moralnych, które mają człowiekowi za­pewnić szczęście. Może je osiągnąć każdy, jeśli tylko podporządkuje swoją działalność ustalonym przepisom obyczajowym i prawnym. Zastrzega jednak, że nie można podporządkowywać prawu poglądów i sumień ludzkich. Dlatego też uważa, że w dziedzinie religii należy pozostawić każdemu człowiekowi całkowitą wolność: zarówno wyboru najbardziej odpowiadającego mu wyznanią, jak również zupełnego odłączenia się od Kościoła. W dalszej części dzieła przedstawia główne cnoty, ucząc chłopców, co to jest roztropność, sprawie­dliwość, umiarkowanie, równość, cierpliwość oraz wskazując na rolę tych cnót w harmonijnym współżyciu ludzi. Ostatnią pracą, jaką wydał w czasie swoje­go pobytu w Lejdzie, była rozprawa De febribus (1634), na podstawie której uzyskał 15 IV 1634 r. doktorat medycyny. W pracy tej opisał różne rodzaje gorączek. Według niego gorączka nie jest objawem choroby lecz chorobą po­legającą na zaburzeniu temperamentu, ciepła wrodzonego itp. Wśród środków leczniczych, zalecanych przez Jonstona do leczenia gorączek, znalazł się ko­rzeń drzewa chinowego. Nie uznawał on jednak działania, wprowadzonej już wówczas do lecznictwa, kory chinowej.

Z Lejdy, na życzenie Rafała Leszczyńskiego, udał się Jonston razem ze swoimi podopiecznymi do Dordrechtu i Harderwijku, celem zwiedzenia tam­tejszych urządzeń menniczych i probierczych. Wszędzie zawierał znajomości ze znakomitymi osobistościami świata naukowego. W maju 1634 r. udał się po raz trzeci do Anglii. W Cambridge został przyjęty w poczet doktorów medycy­ny. Następnie, przez Flandrię i Brabancję dotarł do Paryża, gdzie wertował zbiory biblioteki królewskiej. Po zwiedzeniu Francji i Włoch, 15 XI 1636 r. powrócił do Leszna, gdzie objął stanowisko lekarza Leszczyńskich oraz leka­rza miejskiego. Do jego obowiązków należał także dozór nad lekami dopusz­czanymi do handlu. W tym też roku został członkiem „Collegium Sholarcharum" - rady, mającej sprawować opiekę i nadzór nad Gimnazjum Leszczyń­skim.

Rok 1637 był dla Jonstona czasem zmiany stanu cywilnego, gdyż 19 V ożenił się z Krystyną, córką aptekarza wschowskiego, Samuela Hortensiusa. Gdy żona zmarła pięć miesięcy po ślubie, ożenił się we Wschowie, 8 VI 1638 r., z Anną Rozyną, córką Mateusza Vechnera, nadwornego lekarza Zygmunta III Wazy. Ślubne uroczystości weselne powtórzono 3 tygodnie póź­niej w Lesznie. Z czworga dzieci z drugiego małżeństwa, Mateusz, Jan i Anna Maria zmarli w wieku niemowlęcym. Anna Regina została w przyszłości żoną patrycjusza wrocławskiego, Samuela von Schaffa.

W 1639 r. Jonston wydał dla Gimnazjum Leszczyńskiego drugi podręcz­nik historii, zatytułowany: Home subcisivae, seu rerum toto orbe, ab universi exortu gestarum idea, stanowiący rozszerzoną wersję podręcznika opubliko­wanego w Lejdzie w 1633 r. Z przedmowy skierowanej do Jana i Andrzeja Leszczyńskich wynika, że był to już trzeci podręcznik historii powszechnej Jonstona. Poprzednie opracowania autor uzupełnił tutaj o historię monarchii wschodnich, która, jego zdaniem, była dotychczas w społeczeństwie polskim zupełnie nieznana.

Praca ta dzieli się na dwie części, z których pierwsza obejmuje okres od początku świata do czasów Salomona, druga natomiast opisuje dzieje monarchii wschodnich od zniszczenia królestwa judajskiego do końca monarchii macedońskich (do śmierci Kleopatry). Oprócz najważniejszych wydarzeń his­torycznych, jakie miały miejsce w sześciu opisanych państwach oraz biografii ich władców, Jonston przedstawił tutaj także historię poszczególnych religii i wyznań oraz podał wiadomości biograficzne na temat najwybitniejszych uczonych.

Drugą, opracowaną przez Jonstona w Lesznie pracą, jest wydana tutaj w 1642 r. rozprawa Ad theriacae Andmmachi smgularia schediasma, w której starał się odtworzyć składniki znanego i cenionego w starożytności, a w jego czasach zapomnianego leku przeciwko epidemiom, słynnego lekarza grec­kiego Andromacha. Przygotowując tę pracę, w liście z 19 IV 1641 r. prosił swojego przyjaciela, Andrzeja Sentflebena, o pomoc w zdobyciu nie tylko pism Andromacha, ale również rozpraw medycznych Nikandra, a z nowszych autorów Franciszka Tidicaeusa i komentarzy innych autorów. Jak dużą popu­larność zdobyła sobie od razu wspomniana wyżej rozprawa o „teriaku" oraz jak wielką sławę Jonston zyskał jako lekarz, świadczy fakt powierzenia mu w tymże roku, przez elektora brandenburskiego Jerzego Wilhelma, katedry medycyny we Frankfurcie nad Odrą. Jonston odrzucił jednak tę zaszczytną propozycję, motywując swoją odmowę temporum saevitiam (srogością czasów). W zamian postanowił opracować dla studentów tej uczelni podręcznik medycyny: Idea universae medicinae libris VIII absoluta (Amster­dam 1644). W przedmowie do czytelnika zaznaczył, że wiadomości o lekach czerpał z dzieł najznakomitszych lekarzy i uwzględnił to, czego dowiedział się od wybitnych osób w czasie swoich peregrynacji, jak również, iż zapoznał się ze wszystkimi środkami leczniczymi, jakie znalazł w apteczce swego teścia, znanego lekarza ze Wschowy, Mateusza Vechnera. Dzieło to miało stanowić, w założeniu autora, kompendium całej ówczesnej wiedzy medycznej. Opisując poszczególne choroby omówił ich objawy, przyczyny, różnice występujące pomiędzy poszczególnymi chorobami oraz leczenie. Jako pierwszy przedsta­wił nową gałąź lecznictwa: medycynę pracy oraz opisał i przeprowadził syste­matykę chorób paznokci. Omawiana praca doczekała się wielu wydań, a jej treść była przez autora dwa razy dość poważnie przerabiana i uzupełniana. Dzięki temu opracowaniu uznaje się dziś Jonstona za współtwórcę nowożytnej klasyfikacji chorób.

W 1646 r. Jonston wydał w Lesznie pierwszy w Polsce podręcznik den­drologii: Syntagmatis dendrologici specimen, zawierający opis 11 gatunków drzew owocowych oraz krótką historię ich upraw i wykorzystania ich owoców przez człowieka. Układ tego podręcznika oparty jest na Pliniuszu, bez jakiej­kolwiek tendencji do klasyfikacji poszczególnych gatunków drzew. Najwybit­niejszym dziełem przyrodniczym, opracowanym przez Jonstona w Lesznie jest, wydawana w latach 1650 - 1653, olbrzymia, licząca siedem ksiąg, encyklopedia zoologiczna: Historia naturalis. Jest to trzecia wielka encyklopedia przyrodnicza renesansu i baroku - po dziełach Szwajcara Konrada von Gesnera (1516 - 1565) i Włocha Ulissesa Aldrovandiego (1522 - 1605). Całość pier­wszego wydania zawiera 1504 strony druku oraz 324 tablice z około 3000, artystycznie wykonanymi przez Mateusza Meriana, rycinami. W pracy tej cały świat zwierzęcy dzieli Jonston na istoty krwiste i bezkrwiste. W ramach tych dwóch podstawowych grup, w poszczególnych księgach dokonuje klasyfikacji zwierząt, opartej głównie na zasadach ekologicznych (to znaczy środowisku życia zwierzęcia i rodzaju pobieranego przezeń pokarmu). Swoją systematyką zwierząt Jonston znacznie przewyższył dotychczasowe klasyfikacje Arystote­lesa, Gesnera i Aldrovandiego. Jego praca cieszyła się w naukowym świecie Europy do końca XVIII w. ogromnym powodzeniem i była w wielu krajach wielokrotnie przedrukowywana. Księga De avibus (O ptakach) doczekała się w 1773 r. przekładu na język francuski.

W 1655 r. Bogusław Leszczyński wysłał Jonstona do króla szwedzkiego, przebywającego w Krakowie, z deklaracją lojalności. Po spaleniu Leszna w 1656 r., uczony osiadł na stałe w zakupionej przez siebie posiadłości Ziebendorff (dziś Składowice) na Śląsku. W 1660 r. opracował tutaj trzy znaczące dzieła naukowe. Pierwszym z nich jest praca na temat świąt starożytnych Gre­ków, zatytułowana: De festis Hebraeorurn et Graecorum schediasrna. Opra­cowanie to składa się z dwóch części, z których pierwsza, poświęcona bogom i herosom, zawiera siedem rozdziałów, druga natomiast, poświęcona boginiom i boginkom, ma ich sześć. W pierwszej części Jonston wymienia bogów według hierarchii, następnie herosów, wreszcie, w porządku alfabetycznym, opatrzone kolejnymi liczbami, poświęcone im święta, o których podaje dokładne informacje. Ostatni rozdział omawia różne inne święta. Analogiczny układ został przez autora zastosowany również w części drugiej, żeńskiej. W tym samym roku Jonston wydał również komentarze do Prognoz koskich Hipokratesa, dotyczących diagnostyki lekarskiej. Zdaniem Bożeny Bujakowskiej, te komentarze Jonstona są najwcześniejszą znaną próbą zebrania i zesta­wienia prognoz lekarskich. Jest to ponadto jedyny oryginalny tekst Hipokrate­sa wydany staraniem polskiego uczonego. W latach 1660 - 1667 Jonston opu­blikował obszerny, składający się z pięciu części, czwarty z kolei podręcznik historii powszechnej, zatytułowany: Polyliistor seu reruin ab exortu Universi ad nostra uscjue tempom, per Asiam, Africam, Europom et Americam in sacris et profanis gestarum succincta et methodlca series (Jena 1660 - 1667). W li­czącym w sumie 2461 stron dziele, oprócz przedstawienia historii politycznej i gospodarczej sześćdziesięciu państw, podał Jonston również informacje o ważniejszych wydarzeniach we wszystkich możliwych dziedzinach. Oprócz państw azjatyckich i europejskich uwzględnił również kraje amerykańskie i afrykańskie.

Kolejną pracą Jonstona, opracowaną przez niego w Ziebendorfie, jest opublikowany w 1661 r. w Lipsku katalog roślin zielnych (niedrzewiastych), zatytułowany Notitia regni vegetabilis. W tym samym roku uczony wydał również dzieło mineralogiczne: Notitia regni mineralis sen subterraneorum catalogus, cum praecipuis differentiis (Lipsk 1661), będące w zasadzie rozsze­rzonym wydaniem czwartej części pracy Tlmumatographia naturalis. W pracy tej autor omówiły gazy i wody znajdujące się w podziemnych zbiornikach, szczelinach, żyłach, kanałach i studniach, skąd na powierzchnię wydobywają się gwałtownie, albo łagodnie (w postaci wypływów), bądź są wydobywane przez człowieka, a także trzęsienia ziemi, rodzaje ziem, soki podziemne (jak: nafta, asfalty, bursztyn), bituminy, kamienie, kruszce oraz żużle hutnicze pow­stałe przy wytapianiu żelaza, miedzi, ołowiu i cyny. Dużą pomocą przy ko­rzystaniu z Notitia regni mineralis jest dołączony doń indeks alfabetyczny, obejmujący około 900 haseł.

W 1661 r. Jonston wydał w Jenie podręcznik higieny: Idea hygieines recensita. Według niego właściwa higiena jest nauką podającą przepisy jak należy się zachowywać, aby zachować zdrowie. W pierwszej części autor przedstawia czynniki sprzyjające chorobom, w drugiej natomiast podaje rady jak ich unikać. Zaleca tu, by dążyć do zachowania tego, co idzie po myśli na­tury, czyli aby liczyć się z potrzebami całości i części ciała, z wiekiem, sposo­bem życia i nawykami.

W 1662 r. ukazał się we Frankfurcie nad Menem drugi podręcznik drzewoznawstwa Jonstona: Dendrographia sive historiae naturalis de arboribus et fructibus, tam nostri, ąuam peregrini orbis. W tym ogromnym dziele, na 528 stronach formatu 2°, autor zawarł opis około 2000 gatunków roślin drzewias­tych, sklasyfikowanych w dziesięciu grupach. W pierwszej omówił różne rodzaje jabłoni, w dalszych natomiast drzewa: orzechowe, aromatyczne, rodzą­ce żołędzie, rodzące jagody, szyszkowate, strączkowate, różne gatunki rodo­dendronów, wreszcie arbores miscelles (różne, których nie potrafił zakwalifi­kować do żadnej z wyżej wymienionych grup) oraz drzewa egzotyczne. Do ostatniej księgi Jonston dołączył przedruk rozprawy Michała Piotra Boyma „Flora Sinensis", w której ten opisał florę Chin. Wartość omawianego opraco­wania podnosi załączone do niego 137 tablic z ponad 1800 rysunkami oma­wianych roślin oraz ich owoców. Każdy z owoców jest na ogół przedstawiony w całości oraz w przekroju. Jak wynika z tytułu, dzieło to miało być ostatnią częścią Historii naturalnej.

Tak, jak w wydanych w latach 1650 - 1653 siedmiu tomach Historii na­turalnej zwierząt Jonston zamierzał opisać całą faunę kuli ziemskiej, tak w No­titia regni vegetabilis z 1661 roku, oraz w Dendrographii chciał opisać wszys­tkie, znane ówcześnie, gatunki roślin. O uznaniu, jakie zdobyła Dendrogra­phia, świadczy fakt, że zaraz po jej ukazaniu się uniwersytet w Heidelbergu zaproponował Jonstonowi objęcie katedry medycyny. W 1663 r. z taką samą propozycją zwrócił się do niego Uniwersytet Lipski; uczony odrzucił jednak obie te zaszczytne nominacje. W 1666 r. wydał zwięzłą encyklopedię wszech­wiedzy, zatytułowaną: Polymathiae philologicae, seu totius rerum universitańs ad suos ordines revocatae adumbratio horis subcisivis (Frankfurt - Lipsk 1666), w której przy pomocy 12 tysięcy wyrazów przedstawił encyklopedycz­ny system wiedzy, podzielonej na trzy działy: wiedza o przyrodzie, wiedza o człowieku, wiedza o społeczeństwie. W dziale pierwszym podał ogólne wiado­mości o przedmiotach, Bogu, duchach, sklepieniu niebieskim, meteorach, roś­linach i zwierzętach. W dziale poświęconym człowiekowi opisał jego ciało i duszę oraz obrzędy i rozrywki. W dziale trzecim natomiast omówił poszcze­gólne rodzaje grup społecznych, związanych więzami ekonomicznymi, szkol­nymi, politycznymi, wojskowymi, towarzyskimi na widowiskach i biesiadach, religijnymi oraz obrzędami pogrzebowymi. Zastosowaną tutaj metodę zaczer­pnął, z wydanej po raz pierwszy w Lesznie w 1631 r., „Janui linguarum" Jana Amosa Komeńskiego. Jednak podczas gdy podręcznik Komeńskiego przezna­czony był dla elementarnego szczebla nauczania, Jonston przeznaczył swoje opracowanie dla młodzieży starszej, mającej już opanowane początki łaciny oraz wiedzy o przyrodzie i społeczeństwie.

Ostatnim znanym dziełem Jonstona jest, wydana w 1673 r. we Wrocła­wiu, Syntagma unlversae medicinae practicae, w której zebrał wszystko, co w ciągu życia napisał z zakresu medycyny. Helena Ostromęcka wspomina ponadto o zaginionej w rękopisie pracy Jonstona z zakresu zoologii: Jnventarium zoologicum.

Jonston zmarł 6 VI 1675 r., a 29 IX tego roku jego zwłoki zostały prze­wiezione z Ziebendorfu do Leszna. O popularności, jaką zdobyły sobie dzieła tego uczonego wśród jemu współczesnych, świadczy choćby ogromna ilość ich wydań w XVII w. i XVIII w. (niekiedy bez wiedzy autora) oraz liczne, pochodzące z tego okresu, ich przekłady na języki obce. Jak podaje Stanisław Schwann, jeszcze w 1721 r. prace przyrodnicze i medyczne Jonstona były obowiązkowymi podręcznikami na wszystkich niemieckich uniwersytetach.

 

Bibliografia

l .The letters of Jonslon to Samuel Hartlib, opr. Hitchens W. J., Matuszewski A., Young J.. Warszawa 2000 (to pełna bibliografia prac).

2.Kaczmarek H.. Jan Jonston z Szamotuł. U początku zainteresowania starożytnym Egiptem. Poznań 2002.