Leszno stanowiło główne centrum gmin żydowskich w Wielkopolsce. Już w {pierwszej połowie XVIII wieku kahał leszczyński {przejął he­gemonię w samorządowym życiu Żydów wielkopolskich. Osiągnął on tym samym dominujące znaczenie na tym terenie i uzależnił od siebie 36 innych gmin żydowskich. Z czasem gmina ży­dowska w Lesznie, zaliczana była do największych ośrodków żydowskich w całym państwie pruskim, znajdując się na piątym miejscu pod względem liczebności.

      Żydzi przybyli do Leszna w XVI wieku, jednakże historia rabinatu w tym mieście rozpoczyna się dopiero w pierwszej połowie wieku XVII. Od samego początku zdumiewał fakt iż w tak małym Lesznie skupiła się tak wielka liczba uczonych duchowych i religijnych, wokół których gromadzili się uczniowie nie tylko z całej Pol­ski, ale również i z Niemiec, Czech i Moraw. Wręcz zadziwia ilość rabinów związanych z piśmiennictwem czy specjalnością nauk, pisarzy, naukowców, nie związanych z nikim uczonych, syndyków i asesorów rabinackich. Przewyższało Leszno pod tym wzglę­dem wiele innych uznanych ośrodków takich jak Poznań, Praga, Wormacja, Frankfurt n/Menem i Hamburg. Współzawodniczyło nawet z tak uznanym ośrodkiem jakim był podówczas Lwów.

      Rabinat leszczyński był wielokrot­nie powoływany do wypowiedzenia się w prawach które leżały głęboko na sercu całemu żydostwu. Oczekiwano z tej strony opinii i odpowiedzi, a każdy głos uważano za niezmiernie waż­ny. I tak, było Leszno powołane jako pośrednik i rozjemca w sporze pomię­dzy rabinami Jonatanem Eibenschutzem 5 Jakubem Emdenem z Altony o herezję „Sabbatianów". Brało Leszno udział W zwadzie hamburskiej tzw. „Bóżnicowej". Wypowiadało się również W sprawie żądanych na mocy edyktu Józefa II, reform zagadnień wychowawczych i w wielu innych sprawach.

      Większość rabinów gminy żydow­skiej w Lesznie pochodziła bądź z Małopolski bądź ze wschodniej części Rzeczypospolitej. Między innymi z Lu­blina, Krakowa, Gombina pod Płockiem, Brześcia, Jarosławia, Przemyśla, Lwowa i Brodów. Uczeni zaś wywo­dzący się z Leszna zasilali szeregi ra­binów w gminach w Amsterdamie, Berlinie, Hamburgu, Frankfurcie n/ Menem i n/Odrą. Wrocławiu i w Pra­dze.

      Rabin Izaak, syn rabina R. Abraha­ma Mose Israela Eileniburga, jest pierwszym wspomnianym rabinem Leszna. Przybył z Krakowa w roku 1647 bądź na początku 1648. Działał on w Krakowie jako kaznodzieja i asesor rabinatu przy Sądzie Rabinów, sławnego R. Joela Serkesa. Był twór­cą ustaw uzupełniających, jak również orzeczeń prawnych. Urząd rabina w Lesznie sprawował niespełna 10 lat. Zmarł w 1657 roku w Leipnig w Mohren.

Jego następcą został rabbi R. Izaak ben R. Schalom. Wcześniej sprawują­cy urząd rabina w Śremie. Pozostawił w rękopisie dzieło składające się po części z responsów o porządku oraz ze zbioru poglądów i decyzji. Zmarł w Lesznie, dożywszy sędziwego wie­ku, w roku 1675. Napis na jego na­grobku głosił o pobożności, szlachet­ności, pracowitości i wysławiał wiedzę rabbi Izaaka z zakresu Talmudu.

      Po odmówieniu przyjęcia urzędu ra­bina w Lesznie przez rabb   R. Arona Teomima z Worm, gmina zwróciła się z tą prośbą do rabbi R. Izaaka bren R. Mose Gersona zwanego R. Itzig R. Elia    Rahles  z  Nowego Miasta koło Krakowa. Ten przyjął propozycję i w 1679   roku  przybył  do  Leszna. Zebrał on wokół siebie wielu uczniów, spo­śród których szczególnie wyróżniał się Josua Falk z Leszna. Rabbi Izaak zo­stawił swoje dzieło w rękopisie, a tak­że ekspertyzy prawne na temat uboju rytualnego zwierząt. Zmarł w 1695 ro­ku. Napis nagrobny sławił jego wiel­ką uczoność i pobożność, nazywając go „światłem nauki".

      Po    bardzo    krótkim    urzędowaniu rabbi  R. Mose Izaaka Spiry z Pragi oraz jego następcy, rabbi R. Efrajima Redischa, rozpoczyna działalność w Lesznie rabbi R. Mordechaj, syn R. Zebi Hische. Rabbi Mordechaj przybył do Leszna w końcu 1721 lub na po­czątku 1722 roku. Był on w swoim czasie uznanym autorytetem, do którego zwracano się we wszystkich sprawach i problemach nękających gminę. On to właśnie był powołany jako osoba rozstrzygająca, we wspomnianym już sporze Eibenschuetz— Emden.

      Niedługo po jego śmierci, urząd rabina w Lesznie objął jego brat rabbi R.Abra­ham Lissa. Wcześniej był on rabinem na Litwie. Rabbi Abraham był wzo­rem pobożności i dobroczynności. W czasie wielkiej drożyzny, rozdał cały swój majątek ubogim, za co łajali go je­go przyjaciele. On jednak odpierał ich argumenty twierdząc, że w wypadku zagrożenia życia, przepis Talmudu o możliwości rozdania tylko 1/5 majątku traci swoją moc. Był także R.Abraham domorosłym lekarzem i stale otaczał opieką wszystkich chorych, którzy się do niego zgłaszali, w roku 1750 został wybrany rabinem Frankfurtu n/Menem i opuścił Leszno jesienią tegoż roku. Zmarł we Frankfurcie w 1768 r. Zali­czał się do najsławniejszych autoryte­tów swego czasu.

      Jego następcą był rabbi R.Uri Schraga Poheobu Helman, dotychczasowy rabin z Hanan. Był synem rabbi R.Samuela Helmana z Krotoszyna, rabina z Mennheimu i Metzu, który także udzielał się w sporze Eibenschuetz-Emuden. Rabbi Phoebus bardzo szybko rozstał się jednak z Lesznem. Musiał je opuścić już w roku 1767 lub 1768 wraz z dwoma innymi rabinami, gdyż rzucano na nich fałszywe oskarżenie, o którym jednak nic dokładnego nie wiadomo. Phoebus działał potem jako rabin w Berlinie i w Bonn. Zmarł w Metzu w 1770 roku.

      Do roku 1774 urząd nadrabina w Lesznie był nie obsadzony. Wybór pa­da wreszcie na rabbi R.Dawida Tewle z Brodów, syna rabbi R.Nathan Nata. Tewle był wcześniej rabi­nem w Waslow na Wołyniu, a potem w Harchow. Jest autorem dwóch dzieł, które przyniosły mu imię wnikliwego znawcy Talmudu. Jedno z nich zawie­ra krótkie kazania o porządku części tygodnia, drugie zaś to Pilpul, wnikli­wa analiza materiałów z Talmudu. Do Leszna przybył R.Tewle w 1774 roku. Występował on z ogromną zaciętością przeciwko pismom Hartwiga Wessely'ego, namawiającym do porzucenia starego, a przyjęcia nowoczesnego mo­delu kształcenia. R.Tewle piętnował przesadność dążeń Wessely'ego i na­woływał do usunięcia jego pism jako niebezpiecznych i pragnących zburzyć wielowiekową tradycję żydowskiego szkolnictwa.

      Działalność R. Tewle w Lesznie przypada na okres, gdy gmina znęka­na była pożarami z 1767 i 1790 roku. Brał on udział w rozbudowie miasta i udzielał się w sprawach przywrócenia porządku. W roku 1785 R. Tewle miał być powołany do sprawowania urzędu rabina w innej gminie i rada starszych postanowiła, że urząd po nim zostanie nie obsadzony na okres l roku. Pozostał jednak w Lesznie i tu­taj zmarł w 1792 roku. Jego kamień nagrobny sławił go i nazywał ojcem mędrców i światłem Israela.

W tym   samym   czasie,   kiedy   urząd nadrabina sprawował R. Teww, dzia­łał w Lesznie rabbi R. Akiba Eger. Nie jest on co prawda związany z ra­binatem, tym niemniej jednak, ze względu na sławę, jaką cieszył się wśród ogółu Żydów, chciałbym zatrzy­mać się na dłużej przy jego osobie. Rabbi Akiba Gius Eger urodził się w Eisenstadt na Węgrzech, w roku 1751. Pochodził ze znanej rodziny rabinackiej. Do Leszna przybył mając lat 19, w roku 1770. w tymże samym roku poślubił w Lesznie córkę Itziga ben Eli Margollesa, wnuka znanego rabina z Leszna. Od teścia swego otrzy­mał on w podarunku dom z bibliote­ką, ogród i służbę, co pozwoliło mu na całkowite poświęcenie się studiom, nauce i prowadzeniu szkoły. Bardzo szybko zdobył sobie zaufanie i ogól­ny szacunek w kręgach uczonych i pośród całego miejscowego żydostwa, wyróżniając się zarówno uczonością jak i pobożnością.

      Rabbi Akiba należał do postępowych rabinów zwalczających ruch chasydów i jego fanatycznych przywódców, ale byt także przeciwnikiem krańcowo reformatorskiego kursu berlińskich ra­binów tzw. „Haskali". Ruch ten zo­stał utworzony za przyczyną niemiec­kiego filozofa i przywódcy Żydów niemieckich Mosesa Mendelsohna, oraz jego naśladowców i miał charakter asymilacyjny.

      Niezmiernie bliskie stosunki utrzy­mywał Eger z rabbim R. Dawidem Landauem i nawet po opuszczeniu Leszna, przez długi czas wymieniali pomiędzy sobą korespondencję. Podobnie bliska przyjaźń łączyła go z rab­bim R. Secharją Mendelem, ówczesnym asesorem rabinatu w Lesznie, jednym z wielu uczonych, którzy skupili się wówczas wokół Akiby, a także z nastałym po Mendelu rabbim R. Jaku­bem Lorbeerbaumem, zwanym Jaku­bem Lissą.

      Pożar, jaki wybuchł w Lesznie w 1790 roku wpłynął również na życie Egera. Szkoła talmudyczna, którą pro­wadził zawiesiła swą działalność. On sam, w wyniku zubożenia swojego teścia, troszczącego się dotąd o za­bezpieczenie egzystencji jego, jak i jego rodziny, przeniósł się do Rawi­cza na zaproszenie tamtejszej gminy. Żona Egera zmarła 4 lata wcześniej pozostawiając mu 2 synów i 2 córki.

      Po rocznym pobycie w Rawiczu, w wyniku presji jaką teść na nim wy­wierał, przyjął Akiba oferowany mu urząd rabina w Markisch—Friedland. Był to ogromny cios dla gminy w Lesz­nie, która w liście skierowanym do niego ubolewa niezmiernie nad faktem tego rozstania.

      W roku 1797 Eger ponownie bierze ślub. Tym razem z córką swego szwa­gra, rabi R. Josue Feibelmanna Halewiego, Breindel, z która wiódł ponoć szczęśliwe życie. W latach 1807—1815 zapanował niezwykły popyt na mięso koszerne i aby zapobiec sprowadzaniu nieznanego mięsa do gmin, w lipcu 1809 roku, rozpoczęły się na ten temat rozmowy w Warszawie z rządem na które oddelegowani byli żydowscy de­putowani. Na czele deputowanych re­gionu poznańskiego i Leszna stanął nie kto inny, tylko rabbi R. Akiba Eger. co było niemałym zaskoczeniem i przysporzyło wiele radości gminie leszczyńskiej, tym bardziej, że pozo­stawał on nadal rabinem w Markisch— Friedland.

      W dwa lata później, w lecie 1811 ro­ku, zamierzał Akiba wyjechać z Mar­kisch—Friedland do Eisenstadt, gdzie miał objąć urząd rabina. Powstrzymy­wany jednakże przez swych przyjaciół pozostał na miejscu aż do 1815 roku. Wtedy to właśnie został powo­łany, na rabina w Poznaniu, który to urząd objął i piastował go do roku 1837 to znaczy to czasu swojej śmierci.

      Przez cały ten okres cieszył się on ogólnym szacunkiem i to nie tylko wśród Żydów ale i u władz pruskich. Dzięki jego licznym interwencjom, udało się w wielkiej mierze łagodzić różne akcje represyjne i utrzymywać dawna status quo uprzywilejowanego żydostwa, także i w Lesznie.

      Rabbi Akiba Eger zmarł 12 paździer­nika 1837 roku w Poznaniu i tam też został pochowany. Pozostawił po so­bie niemałą spuściznę literacka, obej­mującą olbrzymią ilość responsów, na­wet do licznych traktatów Talmudu. glossy do Miszny, Talmudu i Szulchan -Aruch. zbiory decyzji itp. W rękopi­sach zostały między innymi glossy do kodeksu Majmonidesa, zbiór nieroz­wiązanych problemów talmudycznych i zbiór 300 reguł metodologicznych do Talmudu i decyzorów. Znaczną część dziel Akiby Egera wydali po jego śmierci synowie, zięciowie i wnukowie, wśród których było wielu wybitnych talmudystów. Na szczególną uwagę zasługuje pod tym względem jego drugi syn, Salomon Eger, będący od 1824 roku rabinem w Kaliszu, a od 1837 rabinem w Poznaniu, jako następca swego ojca, oraz mąż drugiej córki Akiby, Sary, rabbi R. Abraham Mose Kalischer. syn leszczyńskiego prezesa rabinatu, rabbi R. Loeba Ka-lischera.

      Po 17 latach od śmierci R. Tewle, w roku 1809 Leszno znowu miało swojego rabina. Był nim rabbi R. Jacob Lissa, syn rabbi R. Jacoba Mose. R. Jacob był uznany w środowisku postępowych Żydów dzięki swojemu komentarzowi do Joreh deach. Zyskał on duże uznanie, ogólną sympatię i zaufanie w decyzjach prawnych. Wspomina o tym także R. Akiba Eger w swoich pracach. Był ponadto R. Ja­cob autorem komentarza do przepi­sów Pessach. Zanim został on rabinem w Lesznie od roku 1801 sprawował ten urząd w Kaliszu. W Lesznie przebywał od 1809 roku, gdzie entuzja­stycznie przyjęła go cała gmina. Naz­wisko jego przyciągało tysiące mło­dych ludzi, spośród których wyszło 36 rabinów. Utrzymywał R. Jacob ko­respondencję z wieloma znanymi w świecie uczonymi i rabinami.

      W Lesznie ukończył R. Jacob ko­mentarz do prawa rozwodowego oraz ustawę uzupełniającą do jednego traktatu Tulmudu. Również w Lesz­nie została opracowana większość ko­mentarzy do „Pieśni wysokości" i „Pieśni żałobnych". Tutaj także zakoń­czył R. Jacob objaśnienia Pięcioksiągu Mojżesza.

      W roku 1818 uwikłany był R. Jacob w toczącą się w Hamburgu walkę ra­binatu ze stowarzyszeniem świątyn­nym, z powodu innowacji jaką wprowadziło stowarzyszenie do nabożeń­stwa. Był on przeciwnikiem tego ty­pu zmian i skrytykował grę na orga­nach w świątyni jako sprzeczną z istotą żydowskiego nabożeństwa.

      Gmina w Lesznie popierała swego rabina z wielką miłością i poszano­waniem. Był dla nich „Księciem Izrae­la" i „Światłem i koroną", „diademem naszej głowy". Pomimo tego opuścił on jednak Leszno wiosną 1821 roku i mimo namów całej gminy do Leszna już nie powrócił. Zmarł w Stryju w 1832 roku. Jego ostatnim życzeniem było, aby o jego śmierci powiadomić natychmiast gminę w Lesznie.

      Na kolejnego rabina wybrano rabbi R. Tobia ben R. Jecheskel Asche, do­tychczasowego rabina w Zempelburgu. Asche odrzucił propozycję rabina­tu i wyjechał do Krotoszyna.

      Od 1834 r. urząd rabina w Lesznie objął Dr Samuel Beck. Pochodził on ze znanej rodziny rabinów. Naukę po­bierał w szkole talmudycznej w Nikolsburgu a studia w Wiedniu. Przez 4 lata piastował urząd rabina w Leipie w Czechosłowacji, a od wrześ­nia 1864 roku prowadził działalność w Lesznie. Piastował także urząd in­spektora szkolnego.

      Ostatnim rabinem w Lesznie był Dr Gelles, który opuścił miasto po odzys­kaniu przez nie niepodległości w 1919 roku. Od tej pory aż do wybuchu II wojny światowej gmina żydowska w Lesznie korzystała już tylko z posłu­gi kantorów Abrahama Elstera i Chiela Stemberga. W 1939 roku zamyka się rozdział dziejów społeczności żydow­skiej w Lesznie.

DARIUSZ  CZWOJDRAK

(Autor korzystał miedzy innymi z tekstów niemieckich tłumaczonych przez Małgorzatę Olejnik).